Günümüzde rekabetin vazgeçilmez unsurlarından biri de Ar-Ge ve inovasyondur. Etkin teşvikler ile yapılan Ar-Ge çalışmalarının ülkemizin uluslararası pazardaki rekabet gücünü artıracak ileri teknoloji içeren ürünler olarak dönmesi beklentisinde olan devlet, kurumları aracılığıyla girişimciliği desteklemektedir. Özel sektörde, Ar-Ge ve inovasyondur yoluyla ülke ekonomisinin uluslararası düzeyde rekabet edebilir bir yapıya kavuşturulması için teknolojik bilgi üretilmesini, üründe ve üretim süreçlerinde yenilik yapılmasını, ürün kalitesi ve standardının yükseltilmesini, , teknolojik bilginin ticarileşmesini, işbirliklerinin gelişmesini, teknoloji yoğun üretim, girişimcilik ve bu alanlara yönelik yatırımlar ile Ar-Ge’ye ve yeniliğe yönelik doğrudan yabancı sermaye yatırımlarının ülkeye girişinin hızlandırılmasını, Ar-Ge personeli ve nitelikli iş gücü istihdamının artırılmasını desteklemek ve teşvik etmeyi amaç haline getiren devlet TÜBİTAK programları ile bu faaliyetlerin desteklenmesini hedeflemiştir.

Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK) bünyesinde faaliyet gösteren Araştırma Destek Programları Başkanlığı (ARDEB) Türkiye’nin genel bilim ve teknoloji politikaları çerçevesinde akademik alanda bilimsel, teknolojik ve yenilik içeren Ar-Ge faaliyetlerini programlamak, yönlendirmek, desteklemek ve izlemek amacıyla faaliyetlerini sürdürmektedir. Sosyal Bilimler alanında dahi, her bilimsel alanda proje önerisi kabul eden ARDEB, destek programıyla akademisyenler, özel sektör ve kamuda çalışan araştırmacıların projelerine geri ödemesiz destek vermektedir. Bu programlardan bazıları sizler için aşağıda genel hatlarıyla açıklanmıştır.

1000 – Üniversitelerin Ar-Ge Potansiyelinin Artırılmasına Yönelik Destek Programı

Bu programın amacı, üniversitelerin Ar-Ge potansiyellerinin artırılarak projelerin nicelik ve nitelik yönünden geliştirilmesidir. Bu amaca yönelik TÜBİTAK belli aralıklarla çağrılar açmakta bu çağrılarda belirlediği başlıklar kapsamındaki geliştirilebilir ve nitelikli projeleri maddi anlamda desteklemektedir. Bu program kapsamında beğenilen projeler en fazla 36 ay süresince desteklenmektedir. Destek miktarının ne kadar olacağı her alanda ve her yılda değişiklik gösterdiğinden çağrıda belirtilmektedir. Projenin başvuru dönemleri açısından belirli bir zaman aralığı bulunmamakla birlikte açılan çağrılara göre değişmektedir. Çağrı döneminde TÜBİTAK’ın sitesinden online başvuru yapmak mümkündür. Şimdiye dek biri 2014 diğeri 2015 yılında olmak üzere iki kez çağrı yapılmış olup 2015 yılında açılan çağrıya 229 başvuru gelmiş, bunların 76’sı desteklenmiş, sonuçta 44 Ar-Ge Strateji Belgesi uygulama aşamasına geçmiştir.

1001- Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Projelerini Destekleme Programı

Program TÜBİTAK’ın Ar-ge Projelerine destek için başlattığı ilk program olmasıyla bilinir. Yeni bilgilerin üretilmesi, bilimsel yorumların yapılması veya teknolojik problemlerin çözümlenmesi için sunulan özgün çalışma projelerinin desteklenmesi özel ve kamu kuruluşları ve üniversite kapsamında çalışanlar bu programa başvurabilmektedir. Özgün bir değere sahip olan, yöntemi, yönetimi, araştırma olanakları ve ekibi değerlendirme kriterlerine uygun olan ve yaygın etki gösterebilecek projeler TÜBİTAK tarafından desteklenmektedir. Projenin söz konusu program kapsamında destek alabilmesi için en önemli şartlar araştırma projesi kriterlerine uygun olması, durum tespitine/veri toplamaya yönelik rutin bir çalışma niteliğinde olmaması ve projenin altyapı oluşturmaya yönelik olmaması gibi özelliklere sahip olmasıdır. Projenin destek alıp alamayacağına ilişkin süreci TÜBİTAK 4 ay içinde karara bağlar.  Bu program kapsamında beğenilen projeler en fazla 36 ay süresince desteklenmektedir. Destek miktarı üst limiti proje başına yıllık 720.000 TL olarak belirlenmiştir. Programın başvuru dönemleri her yıl yılda iki kez; Mart ve Eylül aylarındadır. Çağrı döneminde TÜBİTAK’ın sitesinden online başvuru yapmak mümkündür. Doktora/tıpta uzmanlık/sanatta yeterlilik derecesine sahip olan, üniversite personeli veya kamu kuruluşları veya özel kuruluşlarda çalışan, en az 4 yıllık üniversite lisans eğitimi almış kişiler proje yürütücüsü olabilirler. Bir projede en az 2 Proje Yürütücüsü veya 1 Proje yürütücüsü ve 2 Araştırmacı veya 4 Araştırmacı bulunmalıdır. Projelerin yürütülmesi esnasında veya sonucunda ortaya çıkan Fikri Ürün üzerindeki Fikri Mülkiyet Haklarının tamamı, Fikri Ürün Bildirim Formunda belirtilen oranlar dahilinde Proje Personeline ve/veya Bursiyerlere aittir. 2007-2018 yılları arası 41.242 proje önerisi alınmış, bunların 7.430‘u TÜBİTAK tarafından desteklenerek 3,57 milyar TL bütçe aktarılmıştır.

1002- Hızlı Destek Programı

Bu programın amacı, üniversitelerde, araştırma hastanelerinde ve araştırma enstitülerinde/istasyonlarında yürütülecek acil, kısa süreli, düşük bütçeli araştırma ve geliştirme projelerine destek sağlamaktır. Bu nedenle TÜBİTAK’ın projeyi programa kabul oranı diğer programlara oranla daha yüksektir. Özgün bir değere sahip olan, önem arz eden, amaç ve hedefleri açık ve net olan, yöntemi, proje yönetimi değerlendirme kriterlerine uygun olan ve yaygın etki gösterebilecek projeler bu program ile TÜBİTAK tarafından desteklenmektedir. Bu program kapsamında beğenilen projeler en fazla 12 ay süresince desteklenmektedir. Destek miktarı üst limiti proje başına yıllık 45.000 TL olarak belirlenmiştir. Görüldüğü üzere bu program aslında düşük bütçeli ve acil destek durumunda başvurarak hızlı bir sonuç alınması için idealdir. Programa başvurularda herhangi bir zaman kısıtlaması yoktur. Yıl boyunca başvuru yapılabilir. TÜBİTAK’ın sitesinden online başvuru yapmak mümkündür. Proje yürütücüsünün (emekliler hariç); üniversitelerde, eğitim ve araştırma hastanelerinde veya araştırma enstitülerinde/istasyonlarında çalışıyor olması ve projeyi öneren kuruluşun kadrolu personeli olması, Üniversite/Eğitim ve Araştırma Hastanesi personeli olması durumunda, doktora/sanatta yeterlik/tıpta uzmanlık derecesine sahip olması veya doktora/sanatta yeterlik/tıpta uzmanlık öğrenimine devam ediyor olması, doktora/sanatta yeterlik/tıpta uzmanlık öğrencisi olmaları halinde doktora yeterliliklerini almış olmaları ve ilgili Enstitü tarafından kabul edilmiş doktora tezleri ile başvuru yapmaları gerekir. Projelerin yürütülmesi esnasında veya sonucunda ortaya çıkan Fikri ürün üzerindeki Fikri Mülkiyet haklarının tamamı TÜBİTAK 1001 programında olduğu gibi, Fikri Ürün Bildirim Formunda belirtilen oranlar dahilinde Proje Personeline ve/veya Bursiyerlere aittir. 2007-2018 yılları arası 14.387 proje önerisi alınmış, bunların 4.065‘i TÜBİTAK tarafından desteklenerek 217 milyon TL bütçe aktarılmıştır.

1003- Öncelikli Alanlar Ar-Ge Projelerini Destekleme Programı

Bu destek programıyla, Ulusal Bilim Teknoloji ve Yenilik Stratejisi çerçevesinde belirlenecek öncelikli alanlarda sonuç odaklı, izlenebilir hedefleri olan, ilgili bilim/teknoloji alanlarının dinamiklerini gözeten ve yurt içinde yapılan Ar-Ge projelerini desteklemesi amaçlanmaktadır. Öncelikli alan olarak belirlenen alanlar genellikle bilgi iletişim teknolojileri, makine imalat, otomotiv, gıda, enerji ve uzay bilimleri, sağlık ve savunma sanayisidir ve bu alanlarla ilgili projelere destek kabul edilmektedir.  Özgün bir değere sahip olan, çağrı programının amaç ve hedeflerine katkı sağlayabilecek, yöntemi, yönetimi, araştırma olanakları ve ekibi değerlendirme kriterlerine uygun olan ve yaygın etki gösterebilecek projeler TÜBİTAK tarafından desteklenmektedir. Bu program kapsamında beğenilen küçük ölçekli projeler en fazla 24 ay süresince desteklenirken, orta ve büyük ölçekli projeler en fazla 36 ay desteklenmektedir. Destek miktarı üst limiti projelerin ölçeklerine göre değişkenlik göstermektedir. Küçük ölçekli projelerde destek limiti proje başına yıllık 750.000 TL’ye kadar,  orta ölçekli projelerde 750.001 ila 1.500.000 TL arasında, büyük ölçekli projelerde 1.500.001 TL’den 3.750.000 TL’ye kadar olacak şekilde belirlenmiştir. Programa başvuru tarihi olarak belirli bir zaman aralığı bulunmamakla birlikte açılan çağrılara göre değişmektedir. TÜBİTAK’ın sitesinden online başvuru yapmak mümkündür. Proje yürütücülerinin üniversite personeli olmaları durumunda, doktora/sanatta yeterlik/tıpta uzmanlık derecesine sahip olması (eğitim ve araştırma hastanelerinde çalışanları da dahil.), kamu kuruluşları veya özel kuruluşlarda çalışmaları durumunda, en az dört yıllık üniversite lisans eğitimi almış olması, projeyi öneren kuruluşun kadrolu personeli olan kişilerden seçilmesi gereklidir. Bunun yanı sıra özel kuruluşun yer aldığı projelerde proje yürütücüsünün, programın son başvuru tarihinden önce en az altı ay süresince ilgili özel kuruluşta çalışıyor olması gerekir. Bir projede en az 1 Proje Yürütücüsü veya 1 Proje yürütücüsü ve 2 Araştırmacı veya 2 Araştırmacı bulunmalıdır. Özel Kuruluşun yer aldığı projelerde fikri hak sahipliği, ilgili özel kuruluşun proje ekibinde yer alan personelinin fikri hak sahipliğine ilişkin oranları nispetinde tüzel kişiliğe ait olur. Ancak, bu destek programı kapsamındaki projelerin farklı kurum ve kuruluşlar ile ortaklaşa desteklenmesi halinde, anılan kurum ve kuruluşlarla imzalanacak işbirliği protokollerinde yer alacak hükümler uygulanır. 2012-2018 yılları arası 1.aşamaya 9.767 proje önerisi alınmış, bunların 546‘sı desteklenerek 629 milyon TL bütçe aktarılmıştır.

1004- Mükemmeliyet Merkezi Destek Programı

Bu proje yüksek öğretim kurumları araştırma altyapılarının Ar-Ge/Tasarım merkezleri ve kamu Ar-Ge birimleri ile iş birliği yaparak ihtisaslaşması ve mükemmeliyet merkezi haline gelmesi için ulusal hedef ve politikalar kapsamında belirlenen öncelikli alanlarda, yurt içinde yapılan, izlenebilir hedefleri olan, bilimsel nitelikli, ticarileşme potansiyeli yüksek araştırma projelerinin desteklenmesini amaçlar.  Bu program kapsamında yalnızca yüksek teknoloji gerektiren ve sonucunda yüksek teknolojik bir ürünün elde edilmesi için yapılan Ar-Ge ve tasarım içerikli projeler desteklenmektedir. Bu destek programı kapsamında araştırma programları en fazla iki fazlı olarak desteklenmektedir. Birinci faz için, yalnızca Araştırma Programı Yöneticisi Kuruluş başvuru yapabilir ve Araştırma Programı Yöneticisi Kuruluşla Araştırma Programı Yürütücüsü Kuruluşlar bir şirketler birliği Oluşturarak Teknoloji Kazanım Yol Haritası, Yönetişim Modeli, Çıktıların Ticarileştirme Planı Ve Fikri Ve Sınai Hakların Kullanımı/Paylaşımı/Yönetimine dair bir rapor hazırlanmakta, TÜBİTAK’a sunulan bu rapor doğrultusunda Teknoloji Kazanım Yol Haritası ve Araştırma Programı Yönetişim Modeli TÜBİTAK’ın kriterlerine uygun olması durumunda yetkin görülen projeler TÜBİTAK tarafından desteklenmektedir. Birinci faz için öngörülen süre ve bütçe çağrıda belirtilmektedir. İkinci faz, desteklenmesi uygun bulunan araştırma programının gerçekleştirildiği dönemi kapsamaktadır ve süresi en fazla 48 aydır. Programa başvuru tarihi olarak belirli bir zaman aralığı bulunmamakla birlikte açılan çağrılara göre değişmektedir. Araştırma programı kapsamında ortaya çıkacak fikri ve sınai haklar Araştırma Programı Yöneticisi Kuruluş ve/veya Araştırma Programı Yürütücüsü Kuruluşlara aittir.  Hakların paylaşımı aralarında yapılacak protokolde belirlenecek olup, TÜBİTAK’ın talebi üzerine TÜBİTAK lehine lisans hakkı saklıdır. TÜBİTAK sahip olduğu haklar üzerinde yalnızca kamu yararı olduğu takdirde tasarrufta bulunacağını taahhüt eder. TÜBİTAK’ın lisans kullanımına ihtiyaç duyması halinde hak sahiplerine herhangi bir lisans bedeli veya bu türden herhangi bir ücret ödenmemektedir.

1005- Ulusal Yeni Fikirler ve Ürünler Araştırma Destek Programı

Bu programda amaç ülkemizde ihtiyaç duyulan, teknolojik dışa bağımlılığımızı azaltacak ve/veya ülkemizin rekabet gücünü artıracak ulusal veya uluslararası yeni bir ürün/süreç/yöntem/model geliştirme amacına yönelik uygulamalı araştırma ve/veya deneysel geliştirme projelerinin desteklenmesidir. Özgün bir değere sahip olan, çağrı programı amaç ve hedeflerine katkı sağlayabilecek, yöntemi, proje yönetimi araştırma olanakları ve ekibi değerlendirme kriterlerine uygun olan ve yaygın etki gösterebilecek projeler bu program ile TÜBİTAK tarafından desteklenmektedir. Bu program kapsamında beğenilen projeler en fazla 18 ay süresince desteklenmektedir. Destek miktarı üst limiti proje başına yıllık 300.000 TL olarak belirlenmiştir. Destek bütçesi 1001 projesine oranla daha az ve destek süresi daha kısa olan bu program daha düşük bütçeli ve somut bir ürün geliştirme amacına uygun projeler tarafından değerlendirilmelidir. Programa başvurularda herhangi bir zaman kısıtlaması yoktur. Yıl boyunca başvuru yapılabilir. TÜBİTAK’ın sitesinden online başvuru yapmak mümkündür. Üniversitelerde, kamu kuruluşlarında veya özel kuruluşlarda çalışan ve en az 4 yıllık lisans eğitimi almış olan kişiler proje yürütücüsü olabilirler. Bir projede en az 2 Proje Yürütücüsü veya 1 Proje yürütücüsü ve 2 Araştırmacı veya 4 Araştırmacı bulunmalıdır. Projelerin yürütülmesi esnasında veya sonucunda ortaya çıkan Fikri ürün üzerindeki Fikri Mülkiyet haklarının tamamı, Fikri Ürün Bildirim Formunda belirtilen oranlar dahilinde Proje Personeline ve/veya Bursiyerlere aittir. 2013-2018 yılları arası 1.308 proje önerisi alınmış, bunların 154‘ü desteklenerek 47 milyon TL bütçe aktarılmıştır.

1007- Kamu Kurumları Ar-Ge Projelerini Destekleme Programı

Program ile kamuda Ar-Ge’ye dayalı tedarik yöntemi, teknolojik nitelikli ürün/sistem tedarikinin ulusal kaynaklardan sağlanması, teknolojik nitelikli ürün/sistem ithalatı için yurtdışına aktarılan kaynakların daha az maliyetle yurt içinde üretime aktarılması amaçlanmaktadır. Bu proje kapsamında kamu kurumları tarafından tespit edilen sorunların çözümüne ve/veya ihtiyaçlara yönelik olarak ilan edilen çağrılara üniversiteler, kamu Ar-Ge birimleri ve özel kuruluşların bilgi birikimi, yetişmiş insan gücü ve alt yapı imkanları kullanılarak sunulan Ar-Ge nitelikli projeler desteklenmektedir.

İlk aşamada TÜBİTAK proje başvurularını değerlendirirken çağrıya uygunluğuna, Ar-Ge’nin niteliğine ve bu projenin yapılabilirliğine bakmaktadır. Ayrıca özel kuruluşlar ve kamu Ar-Ge birimlerinin Ar-Ge yeteneklerini değerlendirmek amacıyla Kurumsal Ar-Ge Yeteneği Değerlendirmesi yapılabilir. Bu değerlendirme, Ar-Ge Yönetimi, Teknolojik Varlıklar ve Yönetimi, Ar-Ge İnsan Kaynakları ve Yönetimi, Bilgi Kaynakları Yönetimi, Fikri Haklar Yönetimi, Proje Yönetimi, Ar-Ge Deneyimi ölçütlerini kapsamaktadır. İlk değerlendirmeden geçen projelerin son olarak teknik değerlendirmesi; Ar-Ge’nin niteliği, yöntemi, yapılabilirliği ve bütçenin uygunluğu olmak üzere dört ölçüt üzerinden yapılmaktadır.

Bu program kapsamında beğenilen projeler en fazla 48 ay süresince desteklenmektedir. Ancak gerekli olduğu takdirde GYK kararı ve Başkanlık onayı ile bu süre attırılabilir.  Yüksek bütçeli projelere destek veren programda destek miktarı üst limiti sınırlandırılmamıştır ve projelerin ölçeklerine göre değişkenlik göstermektedir. Programa başvuru tarihi olarak belirli bir zaman aralığı bulunmamakla birlikte açılan çağrılara göre değişmektedir.

Üniversite personeli olmaları durumunda; doktora/tıpta uzmanlık derecesine sahip olan ve proje konusunda yeterli bilgi birikimine sahip olduklarını gösteren çalışmaları (yayın, proje, rapor, vb.) olan kişiler proje yürütücüsü olabilirler. Kamu kurumları veya özel kuruluşlarda çalışmaları durumunda; uzmanlığı konusunda en az dört yıllık üniversite lisans eğitimi almış ve proje konusunda yeterli bilgi birikimine sahip olduklarını gösteren çalışmaları (yayın, proje, rapor, vb.) olan kişiler proje yürütücüsü olabilirler. Bir projede en az 2 Proje Yürütücüsü veya 1 Proje yürütücüsü ve 2 Araştırmacı veya 4 Araştırmacı bulunmalıdır.

Proje süresince/sonucunda ortaya çıkabilecek tasarım, entegre devre topoğrafyası, know how, eser gibi her türlü fikri ürün üzerindeki haklar ve bu tür bir fikri ürüne konu olabilecek metot, yöntem, uygulama, tasarım ve her türlü teknik bilgi üzerindeki Fikri Hakların sahibi TÜBİTAK’tır. Bu kapsamda Proje yürütücüsü kuruluş patent ve/veya faydalı model isteme hakkını TÜBİTAK’a devretmeyi taahhüt edecektir. TÜBİTAK bu haklarla ilgili her türlü tasarrufta bulunma hak ve yetkisine sahiptir ancak sadece kamu yararı olduğu takdirde tasarrufta bulunacağını taahhüt etmektedir.

Neden Proje Desteğine Başvurulmalıdır?

Proje desteği için başvuruda bulunulduğunda TÜBİTAK projenin ve projenin yürütülmesinde görev alacak kişilerin ve görevlerinin detaylı olarak belirlenmesini istemektedir. Bu sayede yapılması planlanan bilimsel çalışmaların, detaylarının ve çalışmayı yapan ekipteki kişilerin görev tanımlarının belli olması dolayısıyla belli bir düzen dahilinde yürümesi söz konusudur. Bunun yanı sıra birden çok proje yürütücüsü kuruluş ile meydana getirilen büyük çaplı projeler oluşturmada yine bu programlar katkı sağlayacaktır. Proje yürütücüleri, araştırmacılar, proje yürütücüsü ve yöneticisi kuruluşların bir araya gelerek yaptıkları bilimsel değerlendirmeler sonucunda çalışmanın seyrinde ortaya çıkan veya çıkması öngörülen hata ve  eksiklikler önceden tespit edilebilecektir. Ayrıca bu programlar kapsamında TÜBİTAK’ın geri ödemesiz olarak vermiş olduğu destek kapsamında bilimsel çalışmanın yürütülmesi için gerekli olan maddi fonun tamamı ya da büyük bir kısmı elde edilmiş olacaktır. Proje sonunda ortaya çıkan makale, ürün, patent gibi bilimsel ve teknolojik çıktıların oluşmasında ve bunların fikri mülkiyet tescilinde de programlara başvurmuş olmanın faydaları görülebilir.

Sonuç olarak akademik alanda bilimsel, teknolojik ve yenilik içeren Ar-Ge faaliyetlerini programlamak, yönlendirmek, desteklemek ve izlemek amacıyla TÜBİTAK’ın yürüttüğü 7 destek programıyla akademisyenler, özel sektör ve kamuda çalışan araştırmacıların projeleri değerlendirilmekte,  değerlendirme sonucunda desteklenmeye değer görülen projelere maddi destek sağlanmakta ve faaliyetlerin başarılı bir biçimde sürdürülmesine ve akademik değeri olan faydalı sonuçlar elde edilmesine yardımcı olunmaktadır.

 

Yazar: Bengisu Delibalta

 

Share on LinkedInShare on FacebookTweet about this on TwitterShare on Google+Email this to someone